مسئولیت مدنی چیست؟
ﺑﺮای آﻧﻜﻪ مسئولیت ﻣﺪﻧﻲ ﺗﺤﻘﻖ پیدا ﻛﻨﺪ ﺑﺎﻳﺪ زیان و ﺧﺴﺎرت ﻓﺮدی و همچنین زﻳﺎﻧﺪﻳﺪه ای وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. در اﻳﻨﺠﺎ اﻳﻦ ﺳﻮال ﻣﻄﺮح ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ تقصیر ﺷﺨﺼﻲ، ﺧﺴﺎرﺗﻲ ﺑﻪ او وارد ﺷﻮد، آﻳﺎ ﻣﻮﺿﻮع مسئولیت و ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرت پیش ﻣﻲ آﻳﺪ ؟
ﺑﺮای ﻧﻤﻮﻧﻪ راﻧﻨﺪه ای ﻛﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺑﻲ احتیاﻃﻲ ﻳﺎ ﺳﺮﻋﺖ در راﻧﻨﺪﮔﻲ ﺗﺼﺎدف ﻣﻲ ﻛﻨﺪ و ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن ﺧﻮد ﻣﻲ ﺷﻮد. در اﻳﻨﺠﺎ مسئولیت ﻣﺪﻧﻲ ﺗﺤﻘﻖ پیدا ﻧﻤﻲ کند زﻳﺮا ﻣﻌﻘﻮل نیست ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻲ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﺴﺎرت وارده ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﺴﺌﻮل و ﺟﻮاﺑﮕﻮ داﻧﺴﺖ. همانطور ﻛﻪ ﺷﺨﺺ ﺑﺎ ﺧﻮد ﻗﺮارداد ﻧﻤﻲ ﺑﻨﺪد همانطور هم ﻧﻤﻲ ﺗﻮان در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد ﻣﺴﺌﻮل ﺧﺴﺎرت ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ همان ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻃﻠﺒﻜﺎر و ﺑﺪهکار ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺨﺺ واﺣﺪ ﺑﺎﺷﺪ در اﻳﻨﺠﺎ تعهد و مسئولیت وﺟﻮد نخواهد داﺷﺖ، اﻣﺎ اﮔﺮ دو ﻧﻔﺮ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﻣﺴﺌﻮل و دﻳﮕﺮی زﻳﺎﻧﺪﻳﺪه ﺑﺎﺷﺪ، در آن ﺻﻮرت اﺧﺘﻼﻓﻲ پیش ﻣﻲ آﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻞ و ﻓﺼﻞ ﺷﻮد و اﻳﻦ مسئله ای اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﻮﺿﻮع مسئولیت ﻣﺪﻧﻲ را تشکیل ﻣﻲ دهد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺴﺌﻮل ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻳﮕﺮی ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﺑﺎﺷﺪ و ﺷﺨﺺ وقتی از جهت ﻣﺪﻧﻲ ﻣﺴﺌﻮل اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﻞ زﻳﺎن آوری ﺑﺮ ﺧﻼف ﻗﺎﻧﻮن ﻳﺎ ﻋﺮف اﺟﺘﻤﺎع اﻧﺠﺎم داده و ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرت ﺑﺎﺷﺪ. ورود ﺧﺴﺎرت ﺑﻪ دﻳﮕﺮی ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺮاﺛﺮ ﻓﻌﻞ ﻣﺜﺒﺖ ﻳﺎ ﺗﺮک تکلیفی ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺷﺨﺺ ﺑﻪ عهده دارد و ﺑﻪ هر ﺣﺎل بین ﻓﻌﻞ ﻳﺎ ﺗﺮک ﻓﻌﻞ و ﺧﺴﺎرت وارد ﺷﺪه راﺑﻄﻪ علیت وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
ﺧﺴﺎرت ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرت عیب و ﻧﻘﺺ ﻳﺎ ﺗﻠﻒ ﻣﺎل و ﻳﺎ آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت از بین رﻓﺘﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﺎﺷﺪ.
ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرت ها ﺑﻄﻮر ﻣﻌﻤﻮل از ﻃﺮﻳﻖ تبدیل ﺑﻪ ﭘﻮل ﺻﻮرت ﻣﻲ گیرد ﻟﺰوم ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرت ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻗﺎﻧﻮن و ﻋﺪاﻟﺖ اﺳﺖ ﺑﻪ هر ﺣﺎل زﻳﺎن وارد ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺮ اﺛﺮ ﻓﻌﻞ و رﻓﺘﺎر ﻳﻚ ﺷﺨﺺ ﻳﺎ در نتیجه اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎر اﺷﺨﺎص واﺑﺴﺘﻪ و پیروان ﻓﺮد و ﻳﺎ ﻧﺎﺷﻲ از اشیاء و اﻣﻮال ﺗﺤﺖ ﻣﺎلکیت ﻳﺎ ﺗﺼﺮف او ﺑﺎﺷﺪ.
ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻲ ﺗﻮان ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ را چنین ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮد: ” ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از تعهد و اﻟﺘﺰاﻣﻲ ﻛﻪ ﺷﺨﺺ ﺑﻪ ﺟﺒﺮان زﻳﺎن وارد ﺑﻪ دﻳﮕﺮی دارد اﻋﻢ از آﻧﻜﻪ زﻳﺎن ﻣﺬﻛﻮر ﺑﺮ اﺛﺮ ﻋﻤﻞ ﺷﺨﺺ ﻣﺴﺌﻮل ﻳﺎ ﻋﻤﻞ اﺷﺨﺎص واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ او و ﻳﺎ ﻧﺎﺷﻲ از اشیاء و اﻣﻮال ﺗﺤﺖ ﻣﺎلکیت ﻳﺎ ﺗﺼﺮف او ﺑﺎﺷﺪ.”.
ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ هنگاﻣﻲ ﻣﺤﻘﻖ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﻓﺮد ﻳﺎ اﻓﺮاد ﺑﻪ دﻳﮕﺮی ﺧﺴﺎرﺗﻲ وارد ﻛﻨﻨﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﺤﻘﻖ ﻣﺴﺌﻮلیت ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﻣﻨﻮط ﺑﻪ ورود زﻳﺎن ﺑﻪ اﻓﺮاد ﻳﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ . ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ در ﻣﺴﺌﻮلیت کیفری، ﺧﺴﺎرت وارده ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻼک ﻗﺮار ﻣﻲ گیرد در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ ﺧﺴﺎرت وارده ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻄﺮح نیست ﺑﻠﻜﻪ زﻳﺎن ﺧﺼﻮﺻﻲ ﻳﺎ زﻳﺎن وارد ﺑﻪ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻋﻤﻞ زﻳﺎن آور ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ هم ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن ﺑﻪ ﻓﺮد و هم ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻮد.
ﺑﻄﻮر ﻣﺜﺎل راﻧﻨﺪه اﺗﻮمبیل ﻛﻪ ﺑﺮاﺛﺮ ﺑﻲ احتیاطی ﻳﺎ ﺑﻲ ﻣﺒﺎﻻﺗﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﺟﺮح ﻳﺎ ﻗﺘﻞ ﻋﺎﺑﺮی ﻣﻲ ﺷﻮد دو ﻧﻮع ﻣﺴﺌﻮلیت پیدا ﻣﻲ ﻛﻨﺪ:
۱ – ﻣﺴﺌﻮلیت ﻧﺎﺷﻲ از ﺟﺮح و ﺻﺪﻣﻪ ﺑﺪﻧﻲ وارد ﺑﻪ ﻋﺎﺑﺮ (ﻣﺴﺌﻮلیت ﺟﺰاﺋﻲ)
۲ – ﻣﺴﺌﻮلیت ﺑﻪ ﻋﻠﺖ زﻳﺎن ﻣﺎدی وارد ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ﻣﺠﺮوح ﻳﺎ زﻳﺎن وارد ﺑﻪ ورﺛﻪ ﺷﺨﺺ ﻣﺘﻮﻓﺎ
ﻣﺴﺌﻮلیت چنین راﻧﻨﺪه ای ﺑﺎﻳﺪ هم ﻣﺠﺎزات و هم ﺧﺴﺎرت وارد ﺷﺪه را ﺗﺤﻤﻞ ﻛﻨﺪ اﻣﺎ در ﻣﻮاردی ﻓﻘﻂ ﻣﺴﺌﻮلیت ﺟﺰائی (کیفری) پیدا ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ﺑﺪون آﻧﻜﻪ ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻤﻞ اﺳﻠﺤﻪ ﻗﺎﭼﺎق ﻳﺎ ﺗﻮﻃﺌﻪ علیه ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻟﻲ ﻛﺸﻮر، ﺑﺮﻋﻜﺲ در ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻮارد ﻓﻘﻂ ﻣﺴﺌﻮلیت مدنی وﺟﻮد دارد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮردی ﻛﻪ راﻧﻨﺪه اﺗﻮمبیلی ﺑﺮ اﺛﺮ ﺑﻲ احتیاﻃﻲ و ﻏﻔﻠﺖ ﺑﺎ اﺗﻮمبیل دﻳﮕﺮ ﺗﺼﺎدف ﻛﻨﺪ و ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن ﻣﺎﻟﻲ ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﮔﺮدد.
اﻧﻮاع ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ :
ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ را به ﻣﺴﺌﻮلیت :
۱- ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﻤﻞ ﺧﻼف ﻗﺎﻧﻮن ﻳﺎ ﻣﺴﺌﻮلیت ﺟﺮﻣﻲ وﺷﺒﻪ ﺟﺮﻣﻲ (ﺟﺮم و ﺷﺒﻪ ﺟﺮم)
۲- ﻣﺴﺌﻮلیت ﻧﺎﺷﻲ از ﻗﺮارداد ﻳﺎ ﻣﺴﺌﻮلیت ﻗﺮاردادی تقسیم ﺑﻨﺪی ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ.
ﻣﺴﺌﻮلیت ﺟﺮﻣﻲ و ﺷﺒﻪ ﺟﺮﻣﻲ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﻣﻮاردی اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺨﺺ ﺑﺮاﺛﺮ ﻋﻤﻞ غیر ﻣﺠﺎز ﺧﻮد ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﻤﺪی و از روی ﺳﻮء نیت و ﻳﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر غیرﻋﻤﺪی (ﺑﻲ احتیاﻃﻲ و ﻏﻔﻠﺖ) ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن دﻳﮕﺮی ﻣﻲ شود. ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺜﺎل ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﻤﺪی ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻠﻒ یا عیب و ﻧﻘﺺ ﻣﺎﻟﻲ ﺷﻮد در اﻳﻨﺠﺎ ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ او ﻣﺴﺌﻮلیت ﺟﺮﻣﻲ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺑﻲ احتیاﻃﻲ و ﻏﻔﻠﺖ ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن دﻳﮕﺮی ﺷﻮد، ﻣﺴﺌﻮلیت ﻣﺪﻧﻲ او از ﻧﻮع ﺷﺒﻪ ﺟﺮﻣﻲ اﺳﺖ (ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻲ احتیاﻃﻲ در راﻧﻨﺪﮔﻲ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن ﺑﺪﻧﻲ ﻳﺎ ﻣﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﻋﺎﺑﺮی ﺷﻮد.)
وﻟﻲ در ﻣﺴﺌﻮلیت ﻗﺮاردادی ﻳﻚ ﻃﺮف ﻗﺮارداد ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺗﺨﻠﻒ از ﺷﺮاﻳﻂ و تعهدهای ﻣﻨﺪرج در ﻗﺮارداد ﺑﺎﻋﺚ زﻳﺎن ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻣﻲ ﺷﻮد؛ ﺑﻪ هر ﺣﺎل متعهد در ﺻﻮرت اﻧﺠﺎم ﻧﺪادن تعهد ﺧﻮد ﻳﺎ ﻧﺎﻗﺺ ﻋﻤﻞ ﻛﺮدن آن ﻳﺎ ﺗﺎخیر در اﻧﺠﺎم آن ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﺟﺒﺮان زﻳﺎن وارد ﺑﻪ ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻗﺮارداد اﺳﺖ ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ اﺛﺒﺎت ﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم ﻧﺪادن تعهد ﻳﺎ ﺗﺎخیر در اﻧﺠﺎم آن ﻳﺎ ﻧﺎﻗﺺ ﻋﻤﻞ ﻛﺮدن ﺑﻪ آن در نتیجه ﻗﻮه ﻗﺎهره (ﻣﺎژور ﻓﻮرس) ﺑﻮده اﺳﺖ. (ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺪﻧﻲ اﻳﺮان ﻣﻮاد ۲۲۹،۲۲۷،۲۲۶،۲۲۲،۲۲۱ )
ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺜﺎل در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﺼﺪی ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻗﺮارداد ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ متعهد ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﺎﻻها را صحیح و ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻠﻒ ﻳﺎ عیب و ﻧﻘﺺ ﻛﺎلاها ﺷﻮد ﻣﺴﺌﻮل ﺟﺒﺮان زﻳﺎن وارده ﺷﺪه ﺧﻮاهد ﺑﻮد. ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ متعهد اﺳﺖ ﻛﺎﻻﺋﻲ را در ﻣﻮﻋﺪ ﻣﻘﺮر ﺗﺤﻮﻳﻞ دهد و ﺑﻪ تعهد ﺧﻮد در ﻣﻮﻋﺪ ﻣﻘﺮر ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲ ﻛﻨﺪ ﻳﺎ تعهد ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻛﻠﻲ اﻧﺠﺎم ﻧﻤﻲ دهد و ﻣﻮﺟﺐ زﻳﺎن ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻣﺴﺌﻮلیت ﻗﺮاردادی دارد و ﻣﻠﺰم ﺑﻪ ﺟﺒﺮان زﻳﺎن وارده اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻘﺾ ﻗﺮارداد ﻣﻮﺟﺐ ﻣﺴﺌﻮلیت متعهد ﻣﻲ ﺷﻮد و وﺟﻮد ﻗﺮارداد و اﺟﺮاء ﻧﺸﺪن ﺷﺮاﻳﻂ آن ﺑﺮای تنظیم دادﺧﻮاﺳﺖ و درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﺧﻮاهد ﺑﻮد. ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻮلیت های ﻣﺪﻧﻲ (ﺷﺒﻪ ﺟﺮم ) ﻗﺎﺑﻞ بیمه ﺷﺪن هستند وﻟﻲ ﻣﺴﺌﻮلیت ﺟﺮﻣﻲ ﺑﻪ هیچ وﺟﻪ ﻗﺎﺑﻞ بیمه ﺷﺪن ﻧﻤﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ زﻳﺮا ﺑﺎ تحت ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮاردادن اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﺴﺌﻮلیت امنیت ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺧﻄﺮ ﻣﻲ افتد. ﺑﺮ ﻋﻜﺲ ﻣﺴﺌﻮلیت ﻗﺮاردادی ﻛﻤﺘﺮ ﻣﻮﺿﻮع بیمه واﻗﻊ ﻣﻲ ﺷﻮد . زﻳﺮا ﺗﺤﻘﻖ ﺧﻄﺮ ﻣﻮﺿﻮع بیمه ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻤﺪی ﺑﻪ ﺧﻮد بگیرد و متعهد ﻣﻮﺟﺒﺎت زﻳﺎن بیمه ﮔﺮ را ﻓﺮاهم آورد ﻟﺬا ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎص ﻣﻲ ﺗﻮان آن را ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار داد.